«مورچه ها» نام گروه آلترناتیو راک افغانی‌ای است که از حدود پنج سال پیش با آهنگ‌سازی و نوازندگی «مسعود حسن‌زاده» شروع به کار کرد. سال‌های اولیه‌ی تشکیل این گروه به تمرین و اندوختن دانش موسیقی گذشته و اینک پس از مدت‌ها آلبومی شاخص با نام «گزارش اقلیت» را با صدای «شکیب مصدق» منتشر کرده است.

هرچند که ساز های محلی در این آلبوم شنیده نمی‌شوند اما اعضای این گروه اعتقاد دارند که سبک آن‌ها تنها تقلید راک یا بلوز غربی نیست و آن‌ها در ساختن ملودی‌ها تحت تاثیر موسیقی محلی قرار داشته‌اند. یکی از دلایل آن‌ها نحوه اقتباس‌شان از «موسیقی بدخشی» است، جایی که خواننده در هر جای موسیقی صحبت می‌کند، هرچند که مفهوم‌اش برای شنونده مبهم باشد. این امر البته در این آلبوم به چشم می‌خورد و می‌توان اقتباس کلامی به کار رفته در آن را وجه تمایز «گزارش اقلیت» با یک آلبوم کاملن غربی دانست.

یکی دیگر از تاثیرات موسیقی افغانستان بر این آلبوم، تک‌نوایی یا هارمونیک نبودن کلام آن است. آن‌جا که نقال، بخشی یا آوازخوان با تغییر آهنگ صدا، راوی دیگری را در فضای مونوفونیک این نوع موسیقی می‌آفریند. این ترکیب به کل اثر لایحه‌ای عامیانه می‌بخشد که در آلبوم گزارش اقلیت هم مشهود است. انگار که خواننده راوی داستانی است و تغییر لحن وی، نشان از تغییر فضای داستان دارد.

آهنگ اول این گروه راک افغان، یک ترانه‌ی پاپ با مایه‌های راک و جز است که به دل‌مشغولی‌های روزانه می‌پردازد. موضوع این آهنگ، بی‌کاری است که با نگاهی طنز آلود به این موضوع اجتماعی می‌پردازد. حتی بخشی از کلام این آهنگ مانند «کسی از هیچی نخندید، کسی از هیچی نترسید» مفهوم این ترانه‌ی عامیانه را از یک ترانه‌ی روزمره تا یک ترانه‌ی اجتماعی توام با طنز انتقادی ارتقا می‌دهد.

«شهر بدون درخت»، آهنگ دوم این سی دی است. آهنگی به سبک راک محلی که حکایت‌گر این است که روزها، بدون عشق سپری می‌شوند و سهم هر کدام از ما از روزهای پرصفای گذشته، تنها یادش به خیری‌است که زندگی یکنواخت ماشینی ما را رنگی می‌بخشد. هرچند ظاهرن این آلبوم برای مخاطب افغان تهیه شده اما اکثر آهنگ‌های این آلبوم برای شهروند امروز فارسی‌زبان که در گذر ایام یاد گذشته‌ها را می‌کند نیز جالب توجه است.

«کابل جان»، آهنگ نستالژیکی است که این گروه آن‌را به زادگاه خود تقدیم کرده است. توصیفاتی که برای شرح حال مردمان و شهر کابل در این آهنگ به کار رفته بدیع و جالب‌اند. شاید این آهنگ شاخصه‌ی این آلبوم باشد، توصیف‌هایی از جامعه‌ی کابل نشین افغانستان از دیدگاه موسیقی‌دانی که بنا بر حرفه‌اش و ذوق هنری خود آن‌را با دیدگاه جدیدی به تصویر کشیده است. «خوش آمدید به کابل جان، همین جه اس افغانستان، خوش آمدید به کابل جان، ده این جه اس کل جهان» شاه‌بیتی است که بیش از حد با توصیفات به کار رفته در این آهنگ سازگار است.

آهنگ «فری مارکت» (بازار آزاد) فضای متفاوتی دارد که به فانک راک نزدیک است. موضوع آهنگ عشق و تشابه آن به یک بازار آزاد و پررقابت است. شعر این آهنگ نیز بسیار عامیانه است و توصیفاتی که در آن به کار رفته، فضای یک بازار شلوغ و پر سر و صدا را تداعی می‌کند.

آهنگ «سر خط اخبار» یک آهنگ سیاسی و اعتراضی است که از وضعیت سیاسی افغانستان می‌نالد و این نکته را یادآوری می‌کند که دموکراسی آمریکا، سر‌خط‌های اخباری که پر از جنگ و فساد است را برای افغانستان به ارمغان آورده است: «ایدز، آمریکا، دموکراسی- قرن ما قرنی نازنین است- سر خط اخبار افغانستان- از برکت جهان همین است.»

آهنگ «اتفاق دوست‌داشتنی» آخرین ترک این آلبوم است. آهنگ متفاوت و ملایمی که مضمونی عاشقانه دارد و همین مضمون، آن‌را از بقیه‌ی آهنگ‌های این آلبوم که مضمونی اجتماعی و کنایه آمیز دارند متمایز کرده است. این آلبوم، آلبومی کلام محور است و تنها دو سولوی کوتاه و ساده در آن به چشم می‌خورد. از تغییر فضا و تلفیق هم در آن خبری نیست و این ویژگی‌ها وجه مونوفونیک بودن و شیوه روایتی این اثر را پررنگ می‌کند.

تاثیر آلبوم گزارش اقلیت در فضای موسیقی فارسی زبان تاثیر شاخصی است. هرچند که به علت فاصله افتادن فرهنگی بین مردم ایران و افغانستان، این آلبوم نیز مانند سایر آثار هنرمندان افغان چندان برای شنوندگان ایرانی آشنا نیست، اما شاید چنین آلبومی در حوزه‌ی موسیقی ایرانی نیز بدیع و کم سابقه باشد. اهمیت این آلبوم را شاید در این نکته نیز بتوان دید که آلبومی عامیانه است و در عین حال موسیقی آن تلفیقی نیست. این نکته شاید گروه «مورچه‌ها» را به گروه ایرانی کیوسک نزدیک کند، اما به وضوح مورچه ها فضای راک بیشتری را در موسیقی خود پرورانده اند. موسیقی شبهه جز همان طوری‌که در پیش از انقلاب در ایران تا حدودی رواج داشت، در افغانستان نیز متداول بود اما وقفه‌ای سی‌ساله که در موسیقی این کشور افتاده است، باعث رویش و نوآوری شده نه تکرار آن‌چه در گذشته وجود داشته است.

• شاهین پژوم/زیرزمین