
آلبوم موسیقی «تصنیفهای دورهی قاجار» در ۲ سیدی از سوی موسسهی فرهنگی- هنری ماهور منتشر شد.
به گزارش مجلهی موسیقی ملودی در این آلبوم که تصنیفهای خوانده شد توسط «رضاقلی نوروزی» در آن گردآوری شده است، بخشی از موسیقی ایران در دورهی قاجار را میتوان شنید.
آثار نوازندگانی چون «درویش خان»/ تار، «باقرخان»/ کمانچه، «اکبرخان» /قانون، «مشیر همایون»/ پیانو، «حسینخان»/ویلن و «اسدالله خان»/سنتور، در کنار تصنیفخوانی رضاقلی نوروزی این مجموعه را شکل میدهند.
رضاقلى نوروزى شامبیاتى (در برخى از منابعى که اخیراً منتشر شده است رضاقلى نوروزى را همان رضاقلى تجریشى قلمداد کردهاند) از خوانندگان تصنیف و آواز ضربى و همچنین از نوازندگان تمبک در اواخر دورهی قاجار است. تاریخ تولد او بهدرستى مشخص نیست ولى قرائن حاکى از آن است که وى در نیمهی قرن سیزدهم یا حدود سال ۱۲۵۰ شمسى بهدنیا آمده است. او در جوانى به شهربانى راه یافته و از اینرو به «رضاقلىخان نظمیه» نیز مشهور بوده است (مشحون ۶۶۹ :۱۳۷۳).
شخصیت هنرى رضاقلىخان در تاریخ موسیقى دورهى قاجار بسیار جالب و درخور توجه است. او از طرفى با موسیقىدانان طراز اول زمان خود همچون درویشخان (ف . ۱۳۰۵ش) و باقرخان رامشگر و حسینخان اسماعیلزاده، معاشرت و مراودت داشته و در کنسرتهاى انجمن اخوت که بهصورت گاردن پارتى در اوائل دورهى مشروطیت به رهبرى درویشخان برپا مىشد نقش تصنیفخوان و نوازندهى تمبک را داشته است (خالقى ۸۲ :۱۳۸۱ ). از طرف دیگر چون امرار معاش او از طریق کار در شهربانى بوده ظاهراً، برخلاف سایر نوازندگان تمبک زمان خود که شأن اجتماعى پائینى داشتهاند، از احترام بالایى نزد موسیقىدانان برخوردار بوده است. تصاویرى از رضاقلى برجاى مانده که گویاى آن است که موسیقىدانى خوشگذران و خوشمحضر بوده و اوقات فراغت خود را با نوازندگان اهل حال زمان خود، مانند جهانگیرمراد معروف به حسامالسلطنه (ف . ۱۳۴۰ش)، به عیش و طرب در باغ و طبیعت و مجالس انس مىگذرانده است.
شهرت رضاقلىخان عموماً به اجراى تصنیف و آواز ضربى بوده و، از آنجا که این نوع خوانندگى عامهپسند و مورد توجه زنان بوده است، در حلقهى دوستان و شاگردان او دختران جوانى بودهاند که از شیوهى خوانندگى و معلومات او بهره مىبردهاند؛ از آن جمله مىتوان به قمرالملوک وزیرى (ف . ۱۳۳۸ش) و بتول پروانه اشاره کرد. قمر در حقیقت پس از آنکه به تهران آمد با رضاقلىخان آشنا شد و مدتى نزد او مشق آواز و تصنیف کرد (مشحون ۶۸۸ :۱۳۷۳). تصاویرى نیز از قمر و رضاقلىخان باقى مانده که مبین رابطهى نزدیک بین آنهاست. بتول پروانه نیز، چنانکه سلیمان امیرقاسمى (ف . ۱۳۵۵ش) عنوان کرده، مدتى نزد رضاقلىخان به فراگیرى تصنیف و آواز ضربى پرداخته است (همان: ۶۹۰).
از اشخاص دیگرى که با رضاقلىخان رابطهاى نزدیک داشتهاند مشیرهمایون شهردار (ف . ۱۳۴۸ش)، پسرخواهر رضاقلىخان، بوده است. این دو به همراه عدهى دیگرى از موسیقىدانان که در ادامه دربارهى آنها صحبت خواهد شد براى ضبط صفحه به لندن مسافرت کردند.
رضاقلىخان در محلهى گلوبندک تهران که اکنون جزو پارک شهر است زندگى مىکرده و احتمالاً در نظمیهى همین محله هم مشغول به کار بوده است (بدیعزاده ۱۵۸ :۱۳۸۰). همسر او پرىجهان اصانلو خواهر مدیرالدوله اصانلو (استاندار کرمانشاه) بود. او از پرىجهانخانم صاحب پنج فرزند شد. در این میان یکى از دخترانش به نام اخترالزمان به عقد جواد بدیعزاده (ف . ۱۳۵۸ش) درآمد و بدین صورت بین این دو خوانندهى بزرگ نیز وصلت صورت گرفت (همان).
بدیعزاده در خاطرات خود عنوان مىکند که او تحت تأثیر رضاقلىخان صفحاتى را در آواز گریلى و رهاب اجرا کرده است (همان) امّا، از آنجا که رضاقلى بلافاصله بعد از آشنایى بدیعزاده با دخترش فوت کرده، در خاطرات بدیعزاده اشارهى زیادى به نام و احوال او نشده است. بدیعزاده تنها مىنویسد: «پدرخانم من، رضاخان، زیاد از آواز عارف و اخلاقیات او سخن نمىگفت ] …[ من گاهى از رضاقلىخان مىپرسیدم آواز عارف را شما مىپسندى؟ مىگفت: چنگى به دل نمىزند» (همان: ۷۶). از این عبارت چنین بر مىآید که رضاقلى علاقهى چندانى به عارف قزوینى (ف . ۱۳۱۲ش)، که بدون شک بزرگترین سرایندهى تصنیف زمان خود بوده، نداشته است. از این رو جاى تعجب هم نیست که او در صفحات خود تصنیفى از عارف اجرا نکرده است.
رضاقلى نوروزى در سال ۱۳۰۹ شمسى از جهان رخت بربست.
|